Cuba anh em trước sứ mệnh lịch sử: thử thách sinh tử của một mô hình

Lâm Trực@

Trong nhiều thập kỷ qua, khi nhắc đến Cuba, người Việt Nam thường nhắc bằng hai chữ giản dị nhưng đầy cảm xúc: “Cuba anh em”. Từ thời chiến tranh đến thời bình, mối quan hệ giữa Cuba và Việt Nam luôn được coi là một trong những biểu tượng hiếm hoi của tình đoàn kết quốc tế trong thế giới hiện đại. Không phải ngẫu nhiên mà trong ký ức của nhiều thế hệ người Việt vẫn còn vang lên câu nói nổi tiếng của Fidel Castro: “Vì Việt Nam, Cuba sẵn sàng hiến dâng cả máu của mình.”

Nhưng lịch sử chưa bao giờ đứng yên. Hơn nửa thế kỷ sau ngày Cách mạng Cuba thành công năm 1959, đảo quốc Caribe hôm nay đang đối mặt với một trong những thử thách khắc nghiệt nhất kể từ “Thời kỳ đặc biệt” sau khi Liên Xô tan rã.

Những ngày gần đây, cả thế giới dõi theo bài phát biểu của Chủ tịch Cuba Miguel Díaz‑Canel trong bối cảnh đất nước đang chìm trong cuộc khủng hoảng năng lượng nghiêm trọng. Hệ thống điện lưới quốc gia nhiều nơi tê liệt, tình trạng cắt điện kéo dài hàng chục giờ mỗi ngày đã trở thành nỗi ám ảnh thường trực của người dân. Nhiều nhà máy phải dừng hoạt động, giao thông và các dịch vụ công cộng bị gián đoạn, trong khi đời sống sinh hoạt của hàng triệu gia đình rơi vào cảnh chật vật.

Nguyên nhân trực tiếp của cuộc khủng hoảng này là sự gián đoạn nguồn cung dầu từ Venezuela – đối tác năng lượng quan trọng của Cuba suốt nhiều năm qua – cùng với những biện pháp siết chặt cấm vận từ phía Mỹ và các đồng minh phương Tây. Những lệnh trừng phạt nhằm hạn chế việc vận chuyển nhiên liệu tới Cuba đã khiến việc nhập khẩu dầu trở nên vô cùng khó khăn. Trong bối cảnh đó, Havana đã xác nhận đang tiến hành các cuộc tiếp xúc với Washington nhằm tìm kiếm giải pháp cho bế tắc hiện nay, nhưng đồng thời khẳng định mọi cuộc đối thoại phải dựa trên nguyên tắc tôn trọng chủ quyền quốc gia và hệ thống chính trị của nhau.

Tình thế này cho thấy Cuba đang phải đối diện với một bài toán địa chính trị đặc biệt khó khăn – bài toán đã kéo dài suốt hơn sáu thập kỷ kể từ sau Cách mạng năm 1959. Trong suốt thời gian ấy, Cuba luôn ở trong trạng thái căng thẳng với Mỹ, quốc gia chỉ cách hòn đảo này hơn một trăm cây số. Lệnh cấm vận kinh tế kéo dài nhiều thập kỷ đã tạo nên một áp lực thường trực đối với nền kinh tế Cuba. Nhưng ở thời điểm hiện tại, bức tranh thế giới đã thay đổi sâu sắc. Những đồng minh truyền thống của Cuba cũng đang phải điều chỉnh lợi ích chiến lược của mình trong một môi trường quốc tế đầy biến động. Khi các dòng hỗ trợ kinh tế và năng lượng suy giảm, những điểm yếu nội tại của nền kinh tế Cuba bắt đầu bộc lộ rõ ràng hơn bao giờ hết.

Trong nhiều năm qua, nền kinh tế của đảo quốc này vẫn vận hành chủ yếu theo mô hình tập trung với bộ máy quản lý nặng tính hành chính và mức độ linh hoạt thấp trước biến động của thị trường. Những ngành kinh tế từng là trụ cột như sản xuất đường suy giảm mạnh, trong khi du lịch – lĩnh vực được kỳ vọng trở thành động lực tăng trưởng mới – lại chịu những cú sốc lớn từ đại dịch và khủng hoảng năng lượng. Khi các yếu tố bên ngoài và bên trong cùng hội tụ, sức ép đối với đời sống xã hội trở nên đặc biệt lớn.

Trong hoàn cảnh đó, bài phát biểu của Chủ tịch Miguel Díaz-Canel không chỉ đơn thuần là một thông điệp chính trị đối nội. Nó phản ánh nỗ lực của ban lãnh đạo Cuba trong việc tìm kiếm một con đường cân bằng giữa hai yêu cầu tưởng như mâu thuẫn: vừa phải tháo gỡ sức ép kinh tế đang ngày càng nặng nề, vừa phải giữ vững độc lập chủ quyền và cấu trúc chính trị mà đất nước đã lựa chọn từ sau Cách mạng.

Đây chính là điểm mấu chốt của thời khắc hiện nay. Bởi trong quan hệ quốc tế, không khó để nhận ra rằng Cuba từ lâu đã là một “cái gai” trong mắt Washington. Trong hơn nửa thế kỷ qua, nhiều chính quyền Mỹ luôn coi việc thay đổi chế độ chính trị tại Cuba là mục tiêu chiến lược. Bởi vậy, trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế – năng lượng hiện nay, không ít nhà quan sát cho rằng Washington đang nhìn thấy một “cơ hội vàng” để gia tăng sức ép nhằm buộc Havana phải thay đổi quỹ đạo phát triển của mình.

Song lịch sử của Cuba cũng cho thấy một điều khác: đó là tinh thần độc lập dân tộc rất mạnh mẽ của quốc gia này. Từ những ngày đầu của Cách mạng, Cuba đã trở thành biểu tượng của ý chí tự chủ trước sức ép của các cường quốc. Chính tinh thần ấy đã giúp đảo quốc nhỏ bé này đứng vững qua nhiều giai đoạn thử thách khắc nghiệt của lịch sử.

Tuy nhiên, lịch sử cũng đặt ra một yêu cầu mới. Trong bất kỳ mô hình phát triển nào, mục tiêu tối thượng của một cuộc cách mạng cuối cùng vẫn phải quay trở lại đời sống của người dân. Cơm no, áo ấm, điện sáng, việc làm ổn định và tương lai tốt đẹp hơn cho thế hệ trẻ – đó là những thước đo cụ thể nhất của sự thành công. Khi những nhu cầu cơ bản ấy gặp khó khăn kéo dài, áp lực cải cách sẽ ngày càng trở nên mạnh mẽ.

Chính vì thế, những gì đang diễn ra tại Cuba hôm nay có thể được xem là một thời khắc đặc biệt của lịch sử đất nước này. Một mặt, Cuba phải đối diện với sức ép địa chính trị từ bên ngoài – đặc biệt là từ Mỹ và các đồng minh phương Tây. Mặt khác, những đòi hỏi cải cách từ bên trong xã hội cũng đang ngày càng rõ ràng hơn. Hai lực ép ấy đang gặp nhau trong cùng một thời điểm.

Đối với nhiều người Việt Nam, theo dõi những diễn biến ấy không chỉ đơn thuần là sự quan tâm đến một quốc gia ở bên kia bán cầu. Đó còn là sự dõi theo với nhiều cảm xúc dành cho một người bạn đã từng chia sẻ những năm tháng khó khăn nhất của lịch sử Việt Nam. Tình cảm ấy khiến nhiều người Việt mong muốn Cuba có thể vượt qua giai đoạn thử thách này bằng một con đường phù hợp với điều kiện và lợi ích của chính mình.

Những biến động của thế giới hôm nay cho thấy không có mô hình phát triển nào có thể đứng yên trước những thay đổi của thời đại. Điều quan trọng nhất đối với bất kỳ quốc gia nào vẫn là khả năng tự điều chỉnh để thích nghi với hoàn cảnh mới mà vẫn giữ được những giá trị cốt lõi của mình.

Cuba đang đứng trước một lựa chọn không dễ dàng. Nhưng chính những thời khắc như vậy thường trở thành bước ngoặt của lịch sử. Cách mà Cuba giải quyết cuộc khủng hoảng hiện nay – vừa bảo vệ độc lập dân tộc, vừa tìm ra con đường phát triển hiệu quả hơn cho nền kinh tế – sẽ quyết định không chỉ tương lai của đất nước này mà còn cả số phận của mô hình chính trị đã tồn tại trên hòn đảo Caribe suốt hơn sáu thập kỷ qua.

Đó là lý do vì sao nhiều người cho rằng Cuba hôm nay đang bước vào một sứ mệnh lịch sử thực sự – sứ mệnh bảo vệ sự tồn vong của chế độ bằng chính khả năng tự đổi mới của mình.