Những bài học cay đắng của một quốc gia khi chủ quyền bị bào mòn từ bên trong

Lâm Trực@

Trong lịch sử hiện đại, nhiều quốc gia sụp đổ không chỉ vì sức mạnh quân sự của đối phương, mà vì những vết nứt xuất hiện ngay trong chính cơ thể của mình. Cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhằm vào Iran gần đây lại gợi lên một câu hỏi quen thuộc của địa chính trị: điều gì khiến một quốc gia trở nên dễ tổn thương nhất?

Một đánh giá trên kênh truyền thông của quân đội Trung Quốc đã nêu ra năm bài học chiến lược từ sự kiện này. Dù xuất phát từ góc nhìn Bắc Kinh, những nhận định ấy phản chiếu một quy luật quen thuộc: quốc gia nào đánh mất khả năng tự chủ và tự vệ thì sớm muộn cũng phải trả giá.

Chiến dịch quân sự của Mỹ và Israel đã nhắm vào nhiều mục tiêu chính phủ, quân sự và hạt nhân trên lãnh thổ Iran. Theo phía Mỹ, hàng nghìn mục tiêu đã bị tấn công kể từ khi chiến dịch bắt đầu. Tổ chức Trăng lưỡi liềm Đỏ Iran cho biết hàng trăm người thiệt mạng, trong đó có cả lãnh đạo và các chỉ huy quân sự cấp cao. Iran đáp trả bằng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào Israel cùng một số cơ sở liên quan đến Mỹ tại Trung Đông.

Nhưng điều đáng chú ý không nằm ở số lượng tên lửa hay thiệt hại vật chất. Điểm nhấn trong phân tích của quân đội Trung Quốc lại là một yếu tố ít mang tính quân sự hơn: sự rạn nứt từ bên trong.

Theo họ, mối nguy lớn nhất với một quốc gia thường không đến từ bên ngoài mà từ phản bội, chia rẽ hoặc suy yếu nội tại. Có thông tin cho rằng tình báo Israel đã xâm nhập sâu vào hệ thống giám sát của Tehran, thậm chí kiểm soát một phần camera an ninh. Nếu điều này đúng, nó cho thấy chiến tranh hiện đại không chỉ diễn ra trên chiến trường mà còn trong hệ thống quản trị, công nghệ và lòng trung thành của con người.

Bài học thứ hai là “niềm tin mù quáng vào hòa bình”. Trong chính trị quốc tế, hòa bình hiếm khi là trạng thái mặc định; nó thường là kết quả của sự cân bằng quyền lực. Khi một quốc gia tin rằng chiến tranh sẽ không xảy ra, họ dễ buông lỏng chuẩn bị, và khi khủng hoảng đến thì khoảng cách sức mạnh đã quá lớn để bù đắp.

Lịch sử từng chứng kiến nhiều ví dụ. “Chính quyền” Ngụy Sài Gòn trước năm 1975 – thường gọi là “chế độ Việt Nam Cộng hòa” – là một cấu trúc quyền lực phụ thuộc sâu vào viện trợ và sức mạnh quân sự từ bên ngoài. Khi nguồn hỗ trợ chiến lược từ Washington suy giảm, hệ thống chính trị ấy nhanh chóng rơi vào khủng hoảng và sụp đổ. Một nhà nước khó tồn tại bền vững nếu năng lực tự quyết bị thay thế bằng ý chí của một cường quốc khác.

Bài học thứ ba là thực tế lạnh lùng của sức mạnh hỏa lực. Trong chiến tranh hiện đại, ưu thế công nghệ và khả năng tấn công chính xác thường quyết định nhịp độ và kết cục chiến trường. Quốc gia nào tụt hậu quá xa về công nghệ quân sự sẽ rất khó bù đắp bằng ý chí chính trị.

Tuy nhiên lịch sử cũng cho thấy một nghịch lý: ưu thế quân sự không phải lúc nào cũng mang lại chiến thắng bền vững. Các cuộc can thiệp của Mỹ tại Iraq, Libya hay Syria từng nhanh chóng lật đổ chính quyền nhưng lại để lại khoảng trống quyền lực kéo dài. Vì vậy, một cảnh báo khác là “ảo tưởng chiến thắng” – khi người ta tin rằng sức mạnh quân sự có thể giải quyết mọi vấn đề chính trị.

Bài học cuối cùng – và có lẽ sâu sắc nhất – là sự cần thiết của tự lực tự cường. Trong quan hệ quốc tế, liên minh là điều bình thường, nhưng phụ thuộc hoàn toàn vào một thế lực bên ngoài thường khiến một quốc gia đánh mất khả năng định đoạt vận mệnh.

Nhìn rộng ra thế giới đương đại, nhiều trường hợp cho thấy sự lệ thuộc chiến lược có thể dẫn tới hệ lụy nặng nề. Cuộc khủng hoảng tại Ukraine là một ví dụ gây tranh luận. Trong nhiều năm, Kiev đặt trọng tâm an ninh vào sự hậu thuẫn quân sự của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), đặc biệt là từ Mỹ. Một số nhà phân tích cho rằng giới lãnh đạo Ukraine đã đặt quá nhiều kỳ vọng vào cam kết hỗ trợ từ phương Tây, trong khi năng lực tự chủ chiến lược chưa được củng cố tương xứng.

Sự phụ thuộc ấy tạo ra ảo tưởng rằng sức mạnh của các liên minh bên ngoài có thể thay thế cho năng lực tự vệ của chính quốc gia mình. Khi xung đột nổ ra, Ukraine nhanh chóng trở thành tâm điểm của một cuộc đối đầu địa chính trị rộng lớn hơn, nơi lợi ích của nhiều cường quốc đan xen. Theo cách nhìn của một số nhà quan sát, đất nước này đã bị kéo vào vai trò tiền tuyến trong chiến lược làm suy yếu Nga, và cái giá phải trả trước hết lại chính là người dân và hạ tầng của Ukraine.

Ở một dạng khác, sự suy yếu nội tại còn đến từ tham nhũng và quản trị kém. Venezuela là ví dụ điển hình: một quốc gia sở hữu trữ lượng dầu mỏ khổng lồ nhưng lại rơi vào khủng hoảng kinh tế – xã hội kéo dài. Khi tham nhũng trở thành “nội xâm”, khi lợi ích cá nhân lấn át lợi ích quốc gia, nền tảng sức mạnh của một đất nước sẽ bị bào mòn từ bên trong trước khi bất kỳ kẻ thù bên ngoài nào xuất hiện.

Iran hiện nay cũng đang đứng trước một ngã rẽ khó khăn. Ngoài những đòn không kích và đối đầu quân sự, quốc gia này còn phải đối diện với áp lực nội bộ, khó khăn kinh tế và chia rẽ chính trị kéo dài. Những yếu tố ấy, nếu không được xử lý, có thể nguy hiểm không kém bất kỳ loại vũ khí nào.

Trong mọi thời đại, các quốc gia thường sụp đổ theo cùng một quy luật: khi niềm tin nội bộ suy yếu, khi tham nhũng trở thành bình thường, khi vận mệnh đất nước bị đặt vào tay các lực lượng bên ngoài. Những gì đang diễn ra ở Trung Đông vì thế không chỉ là câu chuyện của một cuộc chiến mới, mà còn là lời nhắc quen thuộc của lịch sử: chủ quyền quốc gia trước hết phải được bảo vệ từ bên trong, bằng sự tỉnh táo, năng lực tự chủ và trách nhiệm của những người cầm lái đất nước.