Đừng để một gốc cây thành cái cớ

Lâm Trực@

Tôi nói với các bạn Gen Z thế này.

Ở tuổi các bạn, lòng trắc ẩn thường đến rất nhanh, còn kinh nghiệm để nhận ra người khác đang dẫn cảm xúc của mình đi đâu thì đôi khi chưa kịp lớn cùng nó. Thấy một câu chuyện thương tâm, một bức ảnh nhiều nước mắt, một lời kêu gọi đặt hoa, thắp nến, rất dễ nghĩ rằng mình đang làm một việc tử tế. Nhưng trên mạng xã hội, không phải cái gì được gói bằng hoa cũng chỉ có mùi hoa.

Những ngày gần đây, câu chuyện về gốc cây số 55 trên phố Nguyễn Huy Tự lại được đẩy lên thành một “trend”. Người ta kêu gọi mang hoa đến, thắp nến, chụp ảnh, rồi xuất hiện cả hình ảnh giơ ba ngón tay.

Chính ba ngón tay ấy mới khiến người ta cần tỉnh táo.

Đó không phải một động tác chụp ảnh vô thưởng vô phạt. Từ bộ phim The Hunger Games, nó đã được sử dụng như biểu tượng trong nhiều phong trào phản kháng ở Thái Lan, Myanmar và một số nơi khác ở châu Á. Nguyễn Thúc Thùy Tiên từng giơ cử chỉ này trên sân khấu quốc tế năm 2021, nhưng nhắc đến cô ở đây chỉ để giải thích nguồn gốc của biểu tượng, chứ câu chuyện hôm nay hoàn toàn không phải về cô.

Điều đáng nói là khi một vụ tai nạn giao thông đã xảy ra từ lâu bỗng được kéo trở lại, rồi từ những bó hoa xuất hiện thêm những biểu tượng từng gắn với các phong trào xuống đường ở nhiều nước, thì người tỉnh táo phải tự hỏi: chúng ta đang tưởng niệm một nạn nhân, hay có ai đó đang thử biến một nỗi đau thành một câu chuyện khác?

Đặt hoa tưởng nhớ người đã mất là điều đáng quý. Không ai phản đối lòng thương người. Nhưng gốc cây số 55 không phải nghĩa trang, không phải đài tưởng niệm, càng không phải nơi thờ tự. Đó là một tuyến đường giao thông công cộng.

Nếu thực lòng thương nạn nhân, có thể thắp một nén hương trong lòng, gửi lời chia buồn tới gia đình, hoặc nếu có điều kiện thì giúp đỡ những người ở lại. Đó mới là lòng trắc ẩn có địa chỉ.

Còn mang hoa chất đầy một gốc cây giữa phố, vài ngày sau hoa héo, nước chảy, rác chất đống, cuối cùng những người phải dọn dẹp lại là các công nhân môi trường. Một việc được gọi là “trách nhiệm cộng đồng” nhưng kết thúc bằng việc người khác phải đi nhặt rác hộ mình thì cũng đáng để suy nghĩ.

Vụ việc đã xảy ra từ lâu. Phần lớn chúng ta không phải người trong cuộc, không biết hết hồ sơ, không biết nguyện vọng của gia đình nạn nhân, cũng không thể thay cơ quan có thẩm quyền kết luận đúng sai chỉ bằng vài đoạn video hay những bài đăng đầy cảm xúc.

Vậy tại sao người thân của nạn nhân không lên tiếng, còn những người hoàn toàn xa lạ trên mạng lại bỗng nhiên nói thay họ, khóc thay họ, rồi kêu gọi đám đông nhân danh họ?

Đây mới là điều Gen Z cần cảnh giác.

Những biến động ở không ít quốc gia châu Á trong những năm gần đây thường không bắt đầu bằng một cuộc biểu tình khổng lồ. Nhiều khi nó khởi đầu bằng một sự kiện gây xúc động, một biểu tượng dễ nhận biết, một lời kêu gọi tưởng như rất nhân văn. Khi cảm xúc đã đủ nóng, người ta mới từng bước kéo đám đông từ việc “chia sẻ”, sang “tập trung”, rồi từ tập trung sang những hành động khác.

Không phải mọi người cầm hoa đều có ý đồ xấu. Phần lớn chỉ đơn giản là thương cảm. Nhưng một đám đông không cần tất cả đều có cùng mục đích. Chỉ cần một số người biết mình đang làm gì là đủ để biến cảm xúc của số đông thành nhiên liệu.

Nó giống như một người phát cho cả lớp những cây nến, bảo rằng chỉ để tưởng niệm. Mọi người đều nghĩ mình đang làm điều tốt. Nhưng chỉ có người phát nến mới biết sau khi nến được thắp lên, họ muốn đám đông đi tiếp về đâu.

Bởi vậy, tỉnh táo không có nghĩa là vô cảm. Tôn trọng pháp luật không có nghĩa là không biết thương người. Trái lại, lòng tốt càng thật thì càng cần được đặt đúng chỗ.

Các bạn Gen Z có quyền đặt câu hỏi, có quyền quan tâm đến công lý, có quyền bày tỏ cảm xúc. Nhưng trước mỗi “trend”, hãy chậm lại vài phút và tự hỏi: ai khởi xướng? Vì sao lại đúng thời điểm này? Tại sao một vụ việc đã qua nhiều tháng bỗng nhiên được khơi lại? Và vì sao cùng với hoa lại xuất hiện những biểu tượng vốn không hề liên quan trực tiếp đến một vụ tai nạn giao thông?

Đừng để lòng thương của mình trở thành chiếc vé miễn phí cho người khác lái cảm xúc.

Một gốc cây chỉ là một gốc cây. Một bó hoa chỉ là một bó hoa. Nhưng khi có người cố biến chúng thành biểu tượng để kéo đám đông đi theo một câu chuyện khác mang tính chính trị, thì điều cần nhất không phải là thêm hoa, mà là thêm sự tỉnh táo.

Bởi đôi khi, chiếc bẫy nguy hiểm nhất không phải thứ khiến người ta tức giận, mà chính là thứ khiến người ta tin rằng mình đang làm một việc rất tốt.

Và người trưởng thành không phải là người không còn xúc động. Người trưởng thành là người biết hỏi, trước khi bước theo đám đông: Mình đang đi vì lòng thương của chính mình, hay đang đi trên con đường mà người khác đã vẽ sẵn?