Một bức ảnh, nhiều thông điệp

Lâm Trực@

Việc Tổng thống Donald Trump cho treo bức ảnh chụp chung với Tổng thống Nga Vladimir Putin trong Nhà Trắng, thoạt nhìn, có thể được xem như một chi tiết trang trí mang tính cá nhân. Nhưng trong không gian chính trị quốc tế, nơi biểu tượng đôi khi nặng ký không kém chính sách, một bức ảnh được đặt đúng chỗ và đúng thời điểm có thể trở thành một thông điệp ngoại giao không cần lời giải thích.

Bức ảnh xuất hiện tại Phòng Palm, khu vực nối liền Cánh Tây với khu sinh hoạt của tổng thống và thường được dùng để đón khách chính thức. Đây không phải là góc trưng bày riêng tư, mà là một phần của sân khấu quyền lực Mỹ. Việc hình ảnh ông Trump đứng cạnh ông Putin được đặt ở đó, bên dưới là ảnh gia đình của chính tổng thống Mỹ, đã nhanh chóng vượt khỏi phạm vi thẩm mỹ nội thất để bước vào địa hạt của diễn giải chính trị.

Phản ứng từ Moscow mang tính dự đoán. Giới chức Nga ca ngợi đây là biểu tượng tích cực của đối thoại, thậm chí gọi đó là hình ảnh thay cho hàng ngàn lời nói. Với Điện Kremlin, bất kỳ dấu hiệu nào cho thấy quan hệ cá nhân giữa lãnh đạo hai nước vẫn được duy trì đều có giá trị chiến lược, đặc biệt trong bối cảnh Nga đang bị cô lập bởi các lệnh trừng phạt và áp lực ngoại giao kéo dài.

Ngược lại, ở Washington và các thủ đô châu Âu, bức ảnh được đọc bằng một ngôn ngữ khác. Nhiều chính trị gia Mỹ thuộc phe Dân chủ cho rằng đây là một lựa chọn biểu tượng thiếu nhạy cảm, thậm chí phản cảm, khi đặt hình ảnh lãnh đạo Nga vào vị trí trang trọng trong Nhà Trắng trong lúc cuộc chiến tại Ukraine vẫn tiếp diễn. Những lời chỉ trích không tập trung vào việc đối thoại với Nga là đúng hay sai, mà xoáy vào câu hỏi quen thuộc nhưng chưa bao giờ cũ trong chính trị Mỹ: Tổng thống đang gửi thông điệp gì, và gửi cho ai.

Với NATO, vấn đề càng trở nên phức tạp. Liên minh này không vận hành chỉ bằng các hiệp ước và ngân sách quốc phòng, mà còn dựa trên niềm tin vào sự nhất quán chiến lược của Mỹ. Trong nhiều năm qua, Washington luôn đóng vai trò là trụ cột bảo đảm an ninh cho châu Âu, đặc biệt là các quốc gia ở sườn phía Đông. Khi một biểu tượng thân thiện với Moscow xuất hiện ngay trong trung tâm quyền lực của Mỹ, nó dễ bị hiểu như một dấu hiệu cho thấy Washington đang thử nghiệm lại các ưu tiên chiến lược của mình.

Từ góc nhìn Đông Âu, nơi ký ức lịch sử về ảnh hưởng của Nga vẫn còn rất sống động, bức ảnh không hề mang tính trung tính. Các quốc gia như Estonia, Latvia hay Ba Lan có xu hướng đọc chính sách Mỹ qua những tín hiệu nhỏ nhất, bởi với họ, an ninh không phải là khái niệm trừu tượng. Trong bối cảnh đó, hình ảnh một tổng thống Mỹ dành vị trí trang trọng cho người đứng đầu Kremlin có thể làm dấy lên cảm giác rằng lợi ích của các nước tuyến đầu đang đứng trước nguy cơ bị đặt sau những toan tính ngoại giao lớn hơn.

Ukraine là bên chịu tác động tâm lý rõ rệt nhất. Chiến lược ngoại giao của Kiev từ đầu cuộc chiến đến nay dựa rất nhiều vào sự thống nhất giữa Mỹ và NATO. Khi xuất hiện những dấu hiệu, dù chỉ mang tính biểu tượng, cho thấy Washington sẵn sàng phát đi thông điệp hòa dịu riêng rẽ với Moscow, vị thế đàm phán của Ukraine lập tức trở nên mong manh hơn. Trong ngoại giao, sự mơ hồ đôi khi nguy hiểm không kém sự phản bội công khai.

Dĩ nhiên, cũng có quan điểm cho rằng phản ứng gay gắt từ NATO và Đông Âu phản ánh sự bất an chiến lược nhiều hơn là bằng chứng về một sự thay đổi chính sách thực chất của Mỹ. Tổng thống Trump từ lâu nổi tiếng với phong cách cá nhân hóa ngoại giao, nơi cử chỉ, biểu tượng và mối quan hệ cá nhân được sử dụng như công cụ chiến lược. Theo cách nhìn này, bức ảnh chỉ là một phần của nỗ lực giữ kênh đối thoại mở với Moscow, chứ chưa phải là tín hiệu từ bỏ các cam kết với đồng minh.

Tuy nhiên, chính ở điểm đó, sự mỉa mai của câu chuyện lộ rõ. Trong một trật tự quốc tế đang bị xé nhỏ bởi chiến tranh và khủng hoảng niềm tin, các đồng minh của Mỹ không còn đủ kiên nhẫn để phân biệt đâu là biểu tượng mang tính cá nhân, đâu là tín hiệu chính sách. Khi sự nhất quán trở thành nhu cầu sống còn, thì mọi thông điệp mập mờ đều có giá trị chính trị vượt xa ý định ban đầu của người phát ra nó.

Sau cùng, bức ảnh Trump và Putin không làm thay đổi cán cân quyền lực, không kết thúc chiến tranh, cũng không định hình lại trật tự an ninh châu Âu. Nhưng nó đã làm một việc khác, có lẽ quan trọng hơn: phơi bày mức độ mong manh của niềm tin chiến lược giữa Mỹ và các đồng minh, cũng như cái giá ngày càng đắt của những biểu tượng tưởng như vô hại trong ngoại giao hiện đại. Trong thế giới này, đôi khi một bức ảnh không chỉ để treo trên tường, mà để thử thách cả một liên minh.