Vì một Hà Nội hiện đại: Đồng thuận xã hội là nền móng của phát triển đô thị

Lâm Trực@

Mỗi giai đoạn phát triển lớn của Hà Nội đều đi cùng những tranh luận lớn. Từ mở rộng địa giới hành chính, xây dựng các tuyến vành đai, phát triển đô thị phía Tây, cải tạo chung cư cũ cho tới quy hoạch không gian ven sông Hồng, chưa bao giờ quá trình hiện đại hóa một đô thị hơn nghìn năm tuổi lại là câu chuyện đơn giản. Bởi Hà Nội không chỉ là trung tâm chính trị, kinh tế và văn hóa của cả nước, mà còn là nơi mọi thay đổi về quy hoạch đều tác động trực tiếp tới đời sống của hàng triệu người dân.

Những băn khoăn, lo lắng của một bộ phận cư dân trước các dự án quy hoạch là điều có thể hiểu được. Với nhiều gia đình, nơi ở không chỉ là tài sản, mà còn là ký ức nhiều thế hệ, là sinh kế và cộng đồng gắn bó lâu dài. Trong bối cảnh giá trị đất đai ngày càng lớn và tốc độ đô thị hóa ngày càng nhanh, tâm lý lo ngại trước các thông tin liên quan giải phóng mặt bằng hay tái định cư là phản ứng tự nhiên của xã hội đô thị hiện đại.

Tuy nhiên, nhìn ở tầm rộng hơn, Hà Nội đang đứng trước một yêu cầu phát triển mang tính tất yếu lịch sử. Một thành phố muốn trở thành trung tâm hiện đại của khu vực không thể tiếp tục phát triển theo mô hình hạ tầng cũ, dân cư phân bố manh mún và thiếu không gian công cộng chiến lược. Những bài học từ Seoul, Singapore hay Thượng Hải cho thấy mọi đô thị lớn muốn bứt phá đều phải trải qua quá trình tái cấu trúc mạnh mẽ về quy hoạch, giao thông và không gian đô thị. Không có thành phố phát triển nào giữ nguyên hiện trạng mà vẫn có thể trở thành đô thị hiện đại.

Hà Nội trong nhiều năm qua đã cho thấy quyết tâm lớn trong quá trình ấy. Hệ thống đường vành đai, các cây cầu vượt sông Hồng, tuyến đường sắt đô thị, các khu đô thị vệ tinh, quy hoạch phân khu và chiến lược phát triển thành phố hai bên sông Hồng chính là những bước đi nhằm chuẩn bị cho tương lai dài hạn của Thủ đô. Những dự án này không chỉ phục vụ tăng trưởng kinh tế mà còn nhằm giải quyết áp lực về dân số, ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường và chất lượng sống đô thị. Một thành phố hơn mười triệu dân không thể tiếp tục vận hành bằng hạ tầng của quá khứ nếu muốn cạnh tranh với các đô thị phát triển trong khu vực.

Cùng với phát triển hạ tầng, Hà Nội cũng từng bước hoàn thiện phương thức quản trị đô thị hiện đại hơn. Công tác số hóa quy hoạch, công khai thông tin, cải cách hành chính và tăng cường đối thoại với người dân đã có nhiều chuyển biến tích cực so với trước đây. Thành phố vẫn duy trì được ổn định chính trị – xã hội trong bối cảnh tốc độ đô thị hóa thuộc nhóm nhanh nhất cả nước. Đây là nền tảng rất quan trọng để Hà Nội tiếp tục triển khai các chiến lược phát triển lớn trong tương lai.

Dẫu vậy, trong bất kỳ quá trình chuyển đổi lớn nào cũng tồn tại nguy cơ xuất hiện thông tin thiếu kiểm chứng, tâm lý hoang mang hoặc các luồng dư luận cực đoan trên mạng xã hội. Đặc biệt với những vấn đề liên quan đất đai và quy hoạch, chỉ cần thông tin không đầy đủ hoặc bị cắt xén khỏi bối cảnh tổng thể, rất dễ tạo ra cảm giác bất an trong cộng đồng dân cư. Trong thời đại mạng xã hội, một bài đăng về quy hoạch đất đai có thể nhanh chóng lan truyền thành dòng dư luận rộng lớn, nơi thông tin thật, thông tin chưa kiểm chứng, cảm xúc đám đông và cả các hoạt động dẫn hướng dư luận cùng tồn tại trong một không gian truyền thông phức tạp.

Thực tế ở nhiều quốc gia cho thấy, không ít tranh chấp dân sinh ban đầu chỉ xoay quanh quyền lợi cụ thể nhưng sau đó bị đẩy thành tâm lý đối đầu xã hội hoặc phủ nhận toàn bộ chủ trương phát triển. Đây là điều Hà Nội cần đặc biệt lưu ý trong bối cảnh mạng xã hội hiện nay cho phép thông tin lan truyền với tốc độ rất nhanh. Nếu không xử lý tốt, một vụ việc dân sinh hoàn toàn có thể phát triển theo nhiều chiều hướng phức tạp: từ phản ứng ôn hòa kéo dài, liên tục ký đơn tập thể, chia sẻ thông tin, livestream và vận động dư luận, cho tới nguy cơ xuất hiện các hoạt động lợi dụng tâm lý bất an của người dân để thổi phồng thông tin chưa kiểm chứng, dẫn hướng cảm xúc hoặc cực đoan hóa tranh chấp.

Tuy nhiên, điều quan trọng là phải nhìn nhận vấn đề một cách tỉnh táo và phân tầng. Không thể đồng nhất tất cả người dân bày tỏ lo lắng với các hành vi lợi dụng tình hình để kích động dư luận. Đa số người dân đều mong muốn Hà Nội phát triển hiện đại, văn minh và có chất lượng sống tốt hơn. Điều họ cần không phải là dừng phát triển, mà là sự minh bạch, công bằng và bảo đảm quyền lợi chính đáng trong quá trình phát triển ấy. Khi người dân được cung cấp đầy đủ thông tin, được lắng nghe và thấy rõ tương lai của mình trong quy hoạch chung của thành phố, sự đồng thuận xã hội sẽ được củng cố.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, những đô thị thành công không phải là những nơi không có phản ứng xã hội, mà là những nơi chính quyền đủ năng lực quản trị để hấp thụ khác biệt, giải tỏa tâm lý bất an và ngăn chặn từ sớm các nguy cơ cực đoan hóa dư luận. Seoul khi cải tạo khu Cheonggyecheon đã tổ chức hàng trăm cuộc đối thoại với cư dân và hộ kinh doanh trước khi triển khai dự án. Singapore triển khai tái định cư nhưng đồng thời tái thiết toàn bộ hệ thống hạ tầng sống, từ trường học, giao thông tới việc làm và không gian cộng đồng. Ngay tại Việt Nam, Đà Nẵng trong giai đoạn đầu chỉnh trang đô thị cũng từng được đánh giá cao nhờ duy trì đối thoại trực tiếp với người dân, chú trọng tái định cư gần nơi ở cũ và tạo cảm giác công bằng trong bồi thường. Những bài học ấy cho thấy điều quyết định thành công của quy hoạch không chỉ nằm ở tốc độ xây dựng mà còn ở khả năng tạo dựng niềm tin xã hội.

Vì thế, Hà Nội cần tiếp tục kiên định với mục tiêu phát triển hiện đại, đồng thời đẩy mạnh công khai thông tin quy hoạch, tăng cường đối thoại thực chất với người dân và xử lý nghiêm mọi biểu hiện lợi dụng chính sách để trục lợi hoặc gây mất niềm tin xã hội. Việc bảo vệ kỷ cương quy hoạch và giữ vững ổn định trật tự đô thị là điều cần thiết, bởi không một thành phố nào có thể phát triển nếu các dự án chiến lược liên tục bị đình trệ bởi tin đồn, thông tin sai lệch hay tâm lý cực đoan hóa.

Một đô thị hiện đại không chỉ được đo bằng những tuyến đường lớn hay các tòa cao ốc, mà còn được đo bằng cảm giác an tâm của người dân về tương lai của chính họ trong quá trình đổi thay ấy.

Hà Nội đang bước vào giai đoạn phát triển có ý nghĩa lịch sử, nơi mỗi quyết định quy hoạch hôm nay không chỉ định hình diện mạo đô thị cho nhiều thập niên tới mà còn tác động trực tiếp tới tâm lý xã hội, niềm tin cộng đồng và chất lượng quản trị của một đô thị đặc biệt. Hà Nội cần hiện đại hóa nhanh hơn để bắt kịp các đô thị tiên tiến trong khu vực, nhưng quá trình ấy sẽ chỉ thực sự bền vững khi đi cùng sự minh bạch, công bằng và đồng thuận xã hội. Bởi cuối cùng, nền móng vững chắc nhất của một đô thị không nằm dưới các công trình cao tầng, mà nằm trong niềm tin của người dân đối với con đường phát triển mà thành phố đang lựa chọn.