Khoảng trống đạo đức trong một hợp đồng không giấy tờ

Lâm Trực@

Vụ việc cụ bà 82 tuổi ở Hà Nội bị người giúp việc bạo hành không chỉ đặt ra vấn đề xử lý hình sự một cá nhân vi phạm pháp luật, mà còn gợi lên những câu hỏi rộng hơn về trách nhiệm xã hội, về sự đứt gãy trong các mối quan hệ chăm sóc, và về những khoảng trống nguy hiểm được tạo ra khi niềm tin thay thế cho chuẩn mực pháp lý.

Ngày 27/1/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an TP Hà Nội đã ra quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can và bắt tạm giam Trương Thị Bắc, sinh năm 1979, quê Thanh Hóa, về tội hành hạ người khác. Những tài liệu điều tra ban đầu cho thấy đây không phải là hành vi bộc phát, mà là một chuỗi hành vi lặp đi lặp lại, có tính chất xâm hại nghiêm trọng đối với một người cao tuổi không còn khả năng tự chăm sóc hay tự bảo vệ.

Tại cơ quan điều tra, Bắc thừa nhận toàn bộ hành vi. Lời khai của người phụ nữ này phác họa một tiểu sử quen thuộc trong đời sống xã hội hiện nay: sinh ra trong gia đình nông thôn nghèo, không được học hành, trưởng thành trong thiếu thốn tri thức và kỹ năng sống, hôn nhân đổ vỡ, con cái gửi lại cho người thân, bản thân trôi dạt trong các công việc làm thuê ngắn hạn. Năm 2017, khi làm giúp việc tại Hà Nội, Bắc từng bị kết án tù treo vì hành vi trộm cắp tài sản. Dù đã có tiền án, người phụ nữ này vẫn tiếp tục tham gia vào lĩnh vực chăm sóc gia đình mà không có bất kỳ cơ chế sàng lọc hay giám sát nào.

Tháng 11/2025, Bắc được thuê chăm sóc một cụ bà 82 tuổi đang điều trị tại Bệnh viện Thanh Nhàn, sau đó về nhà riêng. Công việc được thỏa thuận bằng lời nói, không hợp đồng, không cam kết trách nhiệm pháp lý, không quy trình kiểm tra nhân thân. Người được chăm sóc là bệnh nhân nằm liệt giường, sức khỏe suy kiệt, tinh thần không minh mẫn. Trong mối quan hệ bất cân xứng tuyệt đối ấy, người chăm sóc nắm toàn quyền đối với sinh hoạt hàng ngày của người được chăm sóc.

Chính trong điều kiện đó, các hành vi bạo lực đã xảy ra. Theo lời khai, Bắc thường xuyên quát mắng khi cụ bà không làm theo yêu cầu. Cao hơn, là những hành vi xâm hại thân thể như tát vào mặt, bóp cổ, kéo lê tay chân khi vệ sinh cá nhân hoặc thay quần áo. Đáng chú ý, đối tượng thừa nhận không có mâu thuẫn cá nhân với nạn nhân, đồng thời biết rõ tình trạng sức khỏe của cụ bà ngay từ khi nhận việc. Điều này cho thấy hành vi bạo hành không xuất phát từ xung đột, mà từ sự thiếu kiểm soát đạo đức nghề nghiệp và sự chai sạn trước nỗi đau của người khác.

Ở chiều ngược lại, gia đình nạn nhân rơi vào trạng thái ân hận và phẫn nộ. Quyết định thuê người giúp việc xuất phát từ mong muốn chính đáng: giảm bớt gánh nặng cho con cháu và đáp ứng nguyện vọng của người mẹ già cần có người bầu bạn, chăm sóc khi đau ốm. Tuy nhiên, sự chủ quan trong khâu tuyển chọn, việc chỉ dựa vào giới thiệu quen biết, và thỏa thuận miệng thay cho hợp đồng lao động đã vô tình tạo ra một khoảng trống quản lý, nơi mọi rủi ro đều dồn về phía người yếu thế nhất.

Vụ việc này phản ánh một thực trạng đáng lo ngại trong đời sống đô thị: nhu cầu chăm sóc người già, người bệnh ngày càng gia tăng, trong khi thị trường giúp việc gia đình phát triển chủ yếu theo hướng tự phát. Các mối quan hệ lao động không được chuẩn hóa, thiếu sự tham gia của các tổ chức trung gian có trách nhiệm pháp lý rõ ràng. Khi xảy ra sự cố, hậu quả không chỉ là thiệt hại vật chất hay tinh thần, mà còn là sự tổn thương sâu sắc đối với niềm tin giữa con người với con người.

Từ góc độ xã hội học, bạo hành trong chăm sóc không đơn thuần là vấn đề đạo đức cá nhân. Nó là kết quả của sự giao thoa giữa nghèo đói, thiếu giáo dục, thiếu chuẩn mực nghề nghiệp và sự lỏng lẻo trong quản lý xã hội. Khi những công việc liên quan trực tiếp đến thân thể và nhân phẩm con người không được coi là một nghề có tiêu chuẩn, thì rủi ro là điều tất yếu.

Pháp luật cần được thực thi nghiêm minh để bảo vệ người yếu thế và răn đe hành vi sai trái. Nhưng song song với đó, xã hội cần nhìn lại cách chúng ta tổ chức các dịch vụ chăm sóc, cách chúng ta đặt niềm tin, và cách chúng ta bảo vệ những người không còn khả năng tự lên tiếng. Một xã hội văn minh không chỉ được đo bằng sự phát triển kinh tế, mà còn bằng mức độ an toàn và nhân bản dành cho những con người ở rìa của sức khỏe và tuổi tác.