Điều kỳ diệu của quy trình

Lâm Trực@

Tôi luôn tin quy trình là một phát minh rất đáng nể của loài người. Nó có mặt ở khắp nơi, từ việc làm căn cước, đăng ký kết hôn cho đến phê duyệt một đại dự án. Quy trình dạy người ta phải làm đúng từng bước, ký đúng từng chỗ, đóng đúng từng con dấu để hạn chế sai sót. Nghe thì thật yên tâm. Chỉ tiếc rằng ở một vài nơi, quy trình lại giống chiếc ô mang theo lúc trời nắng. Đến khi mưa đổ xuống thì mới phát hiện nó chỉ còn mỗi… cái cán.

Cựu thiếu tướng Nguyễn Duy Cường (trái) và cựu thiếu tướng Hoàng Viết Quang. Ảnh: Danh Lam

Vụ án sân bay Nha Trang cũ vừa được Tòa án Quân sự Trung ương xét xử phúc thẩm khiến tôi lại nhớ đến “người hùng” thầm lặng ấy. Mọi chuyện bắt đầu bằng một dự án chưa hoàn thiện đầy đủ cơ sở pháp lý nhưng vẫn đi được một quãng đường dài đến mức gần một nghìn hợp đồng chuyển nhượng được ký với hơn sáu trăm tám mươi cá nhân, tổ chức, thu về hơn bảy nghìn tỷ đồng. Trong đó, khoảng một nghìn tỷ đồng còn đi theo lối tắt, không cần ghé qua sổ sách kế toán. Nghe cứ như một phép màu của kinh tế học: hàng hóa chưa đủ điều kiện để bán nhưng tiền thì vẫn về đều như thủy triều.

Nếu chỉ có doanh nghiệp thì phép màu ấy khó xảy ra. Mọi phép màu đều cần trợ diễn. Trong vụ án này, hơn sáu mươi hai héc-ta đất quốc phòng đã được bàn giao trái trình tự, trái quy định và trái cả ý kiến chỉ đạo của Thủ tướng. Đất vẫn nằm nguyên đó, chẳng mọc chân chạy đi đâu, nhưng hồ sơ thì đi rất nhanh. Có lẽ giấy tờ ở ta được tập luyện nhiều nên sức bền tốt hơn cả vận động viên marathon. Nó vượt qua hết cửa này đến cửa khác, qua đủ các bàn làm việc, đủ các cuộc họp, đủ các con dấu mà vẫn không ai kịp hỏi một câu rất ngắn: “Đã đủ điều kiện pháp lý chưa?”.

Điều thú vị là quy trình lúc mọi việc đang diễn ra thường khỏe mạnh lạ thường. Nó có đủ biên bản, đủ báo cáo, đủ tham mưu, đủ ý kiến, đủ chữ ký. Nhìn vào hồ sơ, người ngoài cứ tưởng muốn sai cũng khó. Thế nhưng đến khi cơ quan điều tra xuất hiện, quy trình bỗng yếu đi thấy rõ. Người thì nói mình chỉ làm theo phân công. Người bảo chỉ ký trên cơ sở tham mưu. Người khác lại cho rằng mình không phải người quyết định cuối cùng. Quy trình hôm qua còn vạm vỡ như lực sĩ cử tạ, hôm nay đã hóa thành bệnh nhân nằm phòng hồi sức, truyền hết chai nước này đến chai nước khác mà vẫn chẳng nhớ nổi mình đã khỏe lúc nào.

Có người từng nói đùa rằng ở nước ta, nếu muốn tìm người chịu trách nhiệm thì đừng hỏi quy trình, vì quy trình vốn không biết nói. Tôi lại nghĩ khác. Quy trình biết nói chứ, chỉ là nó nói rất nhỏ khi mọi việc đang diễn ra và nói rất to khi hồ sơ đã nằm trên bàn điều tra. Mỗi lần mở một đại án, người ta lại nghe thấy điệp khúc quen thuộc: “Đúng quy trình”. Đó là câu nói kỳ lạ nhất, bởi nhiều khi kết quả cuối cùng lại chứng minh mọi thứ đều… sai.

Phiên tòa phúc thẩm lần này giữ nguyên bản chất của vụ án nhưng có xem xét thêm các tình tiết giảm nhẹ đối với một số bị cáo. Hai cựu Thiếu tướng Nguyễn Duy Cường và Hoàng Viết Quang vẫn phải chịu mức án hai năm sáu tháng tù về tội vi phạm quy định về quản lý đất đai, song được hưởng án treo do đã tích cực khắc phục hậu quả, thành khẩn nhận trách nhiệm và có thêm những tình tiết giảm nhẹ mới. Nguyễn Thị Hằng được giảm từ bảy năm sáu tháng xuống còn năm năm sáu tháng tù. Trần Hữu Định được giảm từ tám năm sáu tháng xuống còn sáu năm sáu tháng tù. Riêng Nguyễn Văn Hậu vẫn phải chấp hành mức án mười một năm tù về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Pháp luật nghiêm minh nhưng cũng nhân văn, bởi hình phạt không chỉ để trừng trị mà còn ghi nhận sự ăn năn và nỗ lực khắc phục hậu quả. Có điều, giá như sự tỉnh ngộ đến sớm hơn vài năm thì có lẽ đã không cần đến những bản án hôm nay.

Điều khiến người ta day dứt hơn cả là hơn ba trăm người mua đất vẫn tiếp tục kháng cáo, mong được nhận đất thay vì nhận tiền bồi thường. Họ không muốn trở thành bị hại. Họ chỉ muốn trở thành chủ sở hữu của mảnh đất mà họ đã tin tưởng bỏ tiền mua. Nhưng Hội đồng xét xử xác định rất rõ, dự án chưa đủ điều kiện chuyển nhượng, việc phân lô bán nền là hành vi lừa đảo, vì vậy khách hàng là bị hại chứ không phải bên thứ ba ngay tình. Đọc đến đây mới thấy, trên thị trường có những thứ mua bằng tiền nhưng thanh toán bằng niềm tin. Khi niềm tin bị vỡ, hóa đơn luôn đắt hơn rất nhiều.

Có một chi tiết đáng suy nghĩ trong bản án là Hội đồng xét xử kiến nghị UBND tỉnh Khánh Hòa và các cơ quan có thẩm quyền tiếp tục hoàn thiện thủ tục pháp lý để dự án được triển khai, bảo đảm hài hòa lợi ích của Nhà nước, doanh nghiệp và người bị hại. Đó không phải sự nhân nhượng với sai phạm, mà là cách ứng xử có trách nhiệm với tài sản quốc gia. Một dự án có thể bị con người làm cho méo mó, nhưng không nên vì sai phạm của một nhóm người mà chôn vùi luôn cơ hội phát triển của cả địa phương.

Nhìn rộng ra, vụ sân bay Nha Trang chỉ là một lát cắt trong bức tranh lớn về những đại án đất đai, đấu thầu và đầu tư xây dựng những năm gần đây. Điểm đáng mừng là dưới sự chỉ đạo quyết liệt của lãnh đạo Đảng, Nhà nước, cùng sự vào cuộc bền bỉ của Bộ Công an và các cơ quan tiến hành tố tụng, ngày càng nhiều vụ việc được đưa ra ánh sáng. Điều đó cho thấy “không có vùng cấm, không có ngoại lệ” không còn là lời khẳng định trên diễn đàn mà đã được chứng minh bằng những bản án cụ thể.

Tôi vẫn mong một ngày nào đó, quy trình sẽ trở về đúng nghĩa của nó. Nó không phải là chiếc áo giáp để sai phạm núp phía sau, cũng không phải tấm bình phong để mỗi người cất đi phần trách nhiệm của mình. Một quy trình tốt không được đo bằng độ dày của hồ sơ, số lượng con dấu hay số tầng phê duyệt. Nó chỉ cần trả lời được một câu hỏi rất đơn giản: sau khi tất cả các bước đã hoàn thành, tài sản của Nhà nước còn nguyên hay không, quyền lợi của người dân được bảo vệ hay không.

Nếu câu trả lời vẫn là “không”, thì có lẽ điều cần xem lại không phải là quy trình trên giấy, mà là những con người đang đứng trong quy trình ấy. Bởi suy cho cùng, quy trình không biết ký, không biết nhận tiền, cũng không biết bán đất. Chỉ con người mới làm được những việc đó. Và cũng chỉ con người mới có thể trả quy trình về đúng vị trí vốn có của nó: một hàng rào ngăn sai phạm, chứ không phải tấm rèm che sai phạm.