Từ một cú chạm nhầm đến sự phán xét của lương tri

Lâm Trực@

Câu chuyện xảy ra tại Quảng Trị, xét về mặt hình thức, là một vụ án chiếm giữ trái phép tài sản đã được pháp luật gọi tên. Nhưng nếu chỉ dừng ở hồ sơ khởi tố, lệnh bắt tạm giam và các điều khoản của Bộ luật Hình sự, thì chúng ta mới đọc được phần vỏ của sự việc. Phần lõi nằm sâu hơn, ở chỗ mà pháp luật và đạo đức gặp nhau, nơi lòng tham của con người tự bộc lộ trong một hoàn cảnh rất đời thường.

Ngày 10 tháng 11 năm 2025, bà Nguyễn Thị Thu Thủy, trú tại xã Lao Bảo, trong một giao dịch chuyển tiền bằng điện thoại đã chuyển nhầm gần năm trăm triệu đồng vào tài khoản của ông Nguyễn Thế Lữ, sinh năm 1992, ở phường Quảng Trị. Sai sót kỹ thuật ấy, trong xã hội hiện đại, không phải hiếm. Điều đáng nói không nằm ở cú chạm nhầm, mà nằm ở cách con người ứng xử sau khi sự nhầm lẫn được phát hiện.

Khi bà Thủy liên hệ, đối chiếu sao kê và trực tiếp đề nghị hoàn trả, vấn đề lẽ ra có thể kết thúc bằng một hành vi đơn giản, đúng luật và hợp đạo lý. Nhưng ở đây, một lựa chọn khác đã được thực hiện. Sự im lặng, né tránh và cắt đứt liên lạc cho thấy lòng tham đã bắt đầu lấn át ý thức về cái không thuộc về mình. Đồng tiền, từ trạng thái trung tính, trở thành phép thử. Và phép thử ấy đã phơi bày một khoảng trống đạo đức đáng suy ngẫm.

Cơ quan công an xác minh dữ liệu ngân hàng, khẳng định rõ ràng việc chuyển nhầm. Chính quyền địa phương nhiều lần giải thích, vận động, không chỉ bằng ngôn ngữ pháp lý mà còn bằng những chuẩn mực ứng xử xã hội vốn được xem là nền tảng của cộng đồng. Thế nhưng, khi cá nhân cố tình đứng ngoài cả pháp luật lẫn đạo lý, thì sự can thiệp của chế tài hình sự là điều tất yếu. Việc khởi tố và bắt tạm giam Nguyễn Thế Lữ đã được Viện Kiểm sát nhân dân Khu vực 6 phê chuẩn, khép lại một quá trình mà lẽ ra không cần phải đi xa đến thế.

Ở bình diện rộng hơn, vụ việc đặt ra một câu hỏi không mới nhưng chưa bao giờ cũ: trong xã hội số, nơi tài sản có thể dịch chuyển chỉ bằng vài thao tác, đạo đức con người sẽ đứng ở đâu nếu không được neo giữ bởi ý thức pháp luật và chuẩn mực văn hóa? Lòng tham, xét cho cùng, không sinh ra từ sự thiếu thốn, mà từ sự ngộ nhận rằng có thể chiếm hữu cái không thuộc về mình mà không phải chịu trách nhiệm.

Pháp luật trừng phạt hành vi, nhưng điều đáng lo ngại hơn là sự xói mòn của lương tri nếu những hành vi như vậy bị xem nhẹ. Gần năm trăm triệu đồng trong vụ việc này không chỉ là giá trị vật chất, mà là thước đo cho cách con người tự định vị mình trong trật tự xã hội. Khi một cá nhân chấp nhận đánh đổi danh dự và tự do để giữ lại một khoản tiền chuyển nhầm, đó không còn là sự “khôn ngoan”, mà là một sự thất bại đạo đức mang tính tự phán xét.

Vụ án ở Quảng Trị vì thế vượt ra ngoài phạm vi địa phương. Nó là một lời nhắc tỉnh táo rằng: pháp luật có thể đến muộn hơn lòng tham, nhưng luôn đến đúng lúc để trả lại trật tự. Và trong mỗi con người, trước khi đối diện với vành móng ngựa, luôn tồn tại một “phiên tòa” khác âm thầm hơn nhưng nghiêm khắc hơn rất nhiều: phiên tòa của lương tri.