Đừng biến lời nói thành bằng chứng chống lại mình

Lâm Trực@

Có một câu rất dân dã: cái kim để trong bọc lâu ngày cũng lòi ra. Trong thời đại mạng xã hội, điều lòi ra trước tiên nhiều khi không phải sự thật, mà là chính sự cường điệu của người tạo ra nó.

Vụ bắt giữ Võ Xuân Trường, người từng gây chú ý với những tuyên bố về nguồn vốn hàng chục, rồi hàng trăm tỷ USD để thực hiện các dự án hạ tầng khổng lồ, không chỉ là câu chuyện của một doanh nhân đối diện với pháp luật. Đằng sau vụ việc ấy là một bài học lớn hơn về ranh giới giữa quyền được phát ngôn và trách nhiệm đối với những điều mình phát ngôn.

Không ai cấm một doanh nghiệp có khát vọng lớn. Việt Nam rất cần những người dám nghĩ đến các dự án lớn, dám mơ những việc khó. Nhưng khát vọng chỉ có giá trị khi nó được chống đỡ bằng năng lực, bằng tài chính, bằng hồ sơ pháp lý và bằng những chứng cứ có thể kiểm chứng. Nếu không, giấc mơ rất dễ biến thành màn trình diễn, còn những lời tuyên bố hoành tráng chỉ như ngôi nhà dựng trên cát, nhìn xa thì đồ sộ nhưng cơn sóng đầu tiên đã đủ cuốn đi tất cả.

Điều đáng suy ngẫm ở vụ việc này không phải chỉ là những con số gây choáng ngợp từng được đưa ra. Điều đáng nói hơn là khi các cơ quan chức năng và tổ chức liên quan đã nhiều lần cảnh báo về dấu hiệu bất thường, thay vì dừng lại để kiểm chứng, những thông tin đó vẫn tiếp tục được phát tán trên mạng xã hội và nhiều nền tảng khác, kéo theo những nội dung bị cho là sai sự thật, ảnh hưởng đến uy tín của các cơ quan, tổ chức và hệ thống tài chính.

Đó là lúc câu chuyện không còn đơn thuần là một tranh chấp hay một sự ngộ nhận. Nó chuyển sang một trạng thái khác, nơi mỗi bài đăng, mỗi lần chia sẻ, mỗi lời khẳng định thiếu căn cứ đều có thể trở thành chứng cứ pháp lý.

Ngày trước, người ta thường nói “nói có sách, mách có chứng”. Bây giờ, câu ấy còn mang thêm một nghĩa mới. Mọi phát ngôn trên không gian mạng đều để lại dấu vết. Một bài viết có thể xóa, nhưng dữ liệu vẫn còn. Một video có thể gỡ xuống, nhưng hàng nghìn lượt chia sẻ đã lưu giữ nó ở nhiều nơi khác nhau. Internet giống như mặt hồ phẳng lặng, ném một viên đá xuống thì gợn sóng sẽ lan rất xa, còn muốn thu lại những vòng sóng ấy gần như là điều không thể.

Có một thực tế đang diễn ra là không ít người nhầm lẫn giữa quyền tự do ngôn luận với quyền nói bất cứ điều gì mình muốn. Hai khái niệm ấy chưa bao giờ đồng nghĩa. Quyền tự do luôn đi cùng trách nhiệm. Càng phát biểu về những vấn đề liên quan đến tài chính, đầu tư, cơ quan nhà nước hay quyền lợi của nhiều người thì yêu cầu về tính trung thực, tính kiểm chứng và trách nhiệm pháp lý càng cao.

Mạng xã hội đã thay đổi cách thông tin lan truyền. Chỉ cần một câu chuyện đủ giật gân, một con số đủ lớn hoặc một lời khẳng định đủ gây sốc là có thể thu hút hàng trăm nghìn lượt xem. Nhưng sự chú ý của đám đông không phải là thước đo của sự thật. Có những thông tin lan nhanh như lửa gặp gió, nhưng cũng tắt rất nhanh khi đối diện với chứng cứ. Chỉ có điều, hậu quả mà nó để lại đôi khi không biến mất cùng tốc độ ấy.

Vụ việc của Võ Xuân Trường cũng là lời nhắc nhở đối với nhiều người đang coi mạng xã hội như một diễn đàn không giới hạn. Phát ngôn trên Facebook, YouTube hay bất kỳ nền tảng nào không nằm ngoài khuôn khổ pháp luật. Mỗi cú nhấp chuột đều gắn với trách nhiệm của người thực hiện. Càng có nhiều người theo dõi thì trách nhiệm ấy càng lớn, bởi sức lan tỏa của một thông tin sai lệch luôn lớn hơn nhiều so với khả năng đính chính sau đó.

Người xưa có câu “uốn lưỡi bảy lần trước khi nói”. Trong kỷ nguyên số, có lẽ nên thêm một vế nữa: hãy kiểm chứng bảy lần trước khi đăng. Bởi điều khiến một con người được tôn trọng không phải là khả năng tạo ra những tuyên bố khiến thiên hạ sửng sốt, mà là sự trung thực với sự thật và trách nhiệm với từng lời mình nói.

Danh tiếng có thể được tạo dựng trong nhiều năm, nhưng cũng có thể sụp đổ chỉ vì vài dòng trạng thái thiếu căn cứ. Đó là cái giá không ai mong phải trả, nhưng lại là bài học mà xã hội vẫn phải chứng kiến hết lần này đến lần khác