Chuyện với Thanh, chuyện với lịch sử

Lâm Trực@

Mấy hôm nay thiên hạ bàn tán khá nhiều về cuốn Chuyện với Thanh của Nguyễn Thành Nam. Ban đầu tôi cũng không để ý lắm. Thời buổi này ngày nào chẳng có sách mới, chẳng có những lời giới thiệu đầy hào hứng về một cách tiếp cận mới, một góc nhìn mới, một phương pháp mới. Đọc nhiều rồi thành quen, thậm chí có lúc thấy chữ “mới” xuất hiện nhiều quá lại sinh ngại. Bởi trong nghề viết, không phải cái gì mới cũng hay, cũng như không phải cái gì cũ cũng đáng bỏ đi.

Tôi tìm đọc cuốn sách sau khi thấy những tranh luận ngày một nhiều hơn. Có người khen tác giả đã mạnh dạn đưa lịch sử đến gần giới trẻ. Có người lại phản đối dữ dội. Thường thì giữa hai luồng ý kiến như vậy sẽ có một khoảng giữa nào đó đáng để suy nghĩ. Nhưng đọc xong, điều đọng lại trong tôi không phải sự phẫn nộ mà là cảm giác tiếc.

Tiếc bởi đề tài mà tác giả lựa chọn vốn rất lớn. Lịch sử Việt Nam hiện đại có nhiều nhân vật, nhiều sự kiện quan trọng, nhưng hành trình bôn ba tìm đường cứu nước của Nguyễn Tất Thành luôn là một câu chuyện đặc biệt. Nó không chỉ là câu chuyện của một cá nhân mà còn gắn với vận mệnh của cả một dân tộc trong một giai đoạn lịch sử đầy biến động. Chính vì thế, bất kỳ ai động đến đề tài ấy cũng cần một sự cẩn trọng nhất định, giống như người thợ kim hoàn cầm trên tay một món đồ quý, chỉ cần sơ ý một chút là để lại vết xước.

Điều khiến tôi băn khoăn nhất không phải là quan điểm chính trị, cũng không phải những cuộc tranh cãi đang diễn ra trên mạng xã hội. Cái làm tôi khó chịu lại nằm ở ngôn ngữ. Đọc nhiều đoạn, tôi có cảm giác người viết cố gắng hết sức để tỏ ra trẻ trung, hiện đại, gần gũi với thế hệ Gen Z. Nhưng sự gần gũi ấy nhiều khi giống như một người đứng tuổi cố chen vào cuộc trò chuyện của đám thanh niên bằng những tiếng lóng mới học được trên mạng. Không phải vì những từ ấy sai, mà bởi chúng không thuộc về ngữ cảnh ấy.

Người ta bảo phải đưa lịch sử đến gần giới trẻ. Điều đó đúng. Nhưng gần bằng cách nào mới là chuyện đáng nói. Tôi chưa bao giờ tin rằng giới trẻ chỉ có thể hiểu lịch sử nếu lịch sử được kể bằng thứ ngôn ngữ của mạng xã hội. Thanh niên hôm nay có thể thích những câu chuyện dí dỏm, những cách diễn đạt mới mẻ, nhưng điều đó không có nghĩa là mọi sự kiện lịch sử đều có thể được chuyển đổi sang ngôn ngữ của những cuộc tán gẫu hằng ngày.

Tôi cứ thử hình dung, nếu một ngày nào đó có người viết rằng Nguyễn Du là một “content creator” nổi tiếng của thế kỷ XVIII, hoặc Quang Trung là một nhà quản trị xuất sắc với những chiến dịch “logistics thần tốc“, chắc chắn sẽ có người bật cười. Nhưng cười xong rồi sẽ thấy nhạt. Bởi những cách diễn đạt ấy không giúp người đọc hiểu sâu hơn về lịch sử. Chúng chỉ khiến lịch sử trở nên giống một trò chơi ngôn ngữ.

Tôi nghĩ đây là căn bệnh khá phổ biến của thời đại truyền thông hiện nay. Người ta quá chú ý đến việc làm sao cho hấp dẫn, cho khác biệt, cho gây chú ý mà đôi khi quên mất câu hỏi quan trọng nhất: cách diễn đạt ấy có còn giữ nguyên được bản chất của sự việc hay không. Ngôn ngữ vốn là công cụ để chuyển tải nhận thức. Nếu công cụ ấy làm thay đổi nhận thức theo hướng đơn giản hóa, tầm thường hóa hoặc gây hiểu nhầm thì dù có sinh động đến đâu cũng vẫn là một sự thất bại.

Đọc Chuyện với Thanh, tôi có cảm giác tác giả quá tin vào sự lanh lợi của chữ nghĩa. Mà chữ nghĩa cũng giống con dao sắc. Dùng đúng thì rất hiệu quả, dùng không khéo thì đứt tay. Lịch sử lại càng là lĩnh vực không thích hợp cho những màn biểu diễn sự lanh lợi ấy. Nó đòi hỏi tri thức, sự tiết chế và một cảm giác về giới hạn.

Tôi không nghĩ cuốn sách này ghê gớm đến mức phải nhìn nó như một biến cố văn hóa. Một cuốn sách, suy cho cùng, cũng chỉ là một cuốn sách. Người đọc có quyền đồng tình hoặc không đồng tình. Nhưng tôi hiểu vì sao nhiều người cảm thấy không thoải mái khi đọc nó. Cảm giác ấy không hẳn xuất phát từ sự bảo thủ hay định kiến. Nó đến từ nỗi lo rằng trong nỗ lực làm cho lịch sử trở nên dễ tiếp cận hơn, người ta đã vô tình làm cho lịch sử trở nên nhỏ bé hơn.

Và đó có lẽ là điều đáng tiếc nhất. Bởi lịch sử không cần được thần thánh hóa, nhưng cũng không nên và không thể bị kéo xuống thành thứ chất liệu để thử nghiệm những lối diễn đạt khiên cưỡng. Điều lịch sử cần, có lẽ chỉ là sự trung thực, sự hiểu biết và một chút kính trọng tối thiểu của người cầm bút đối với những gì đã diễn ra.